15:25 | 25/03/2019

Yên Bái: Nghề “thổi hồn” cho đá ở Lục Yên

(Xây dựng) – Lục Yên (Yên Bái) địa danh được biết đến như Thủ phủ của ruby và các loại đá quý lớn của Việt Nam. Dù được mẹ thiên nhiên ưu ái ban cho trữ lượng và chất lượng đá quý rất cao và quý hiếm, nhưng nếu không có những bàn tay mài giũa, đẽo gọt của những nghệ nhân tài hoa, những viên đá vô tri dù quý hiếm đến đâu cũng không thể sáng bóng, long lanh đến thế.


Chợ đá quý Lục Yên – nơi đá quý và ruby được bày bán ngay trên mặt đất.

Người xưa có câu “Ngọc bất trác, bất thành khí”, nghĩa là viên ngọc, đá quý nếu không được mài giũa, đẽo gọt thì nó không thể hiện được hết vẻ đẹp và giá trị của mình. Vậy nên, công việc chế tác đá quý rất cần đến sự khéo léo, tỉ mỉ của bàn tay người thợ.

Từ những năm đầu thập niên 90, vùng đất Lục Yên (Yên Bái) trở nên sôi động bởi “cơn sốt” đá đỏ. Hàng nghìn người từ khắp nơi kéo đến với khát vọng đổi đời mang tên đá quý. Cũng chính từ đây mà nghề cắt gọt, mài giũa đá quý cũng bắt đầu hình thành.

Nhìn những viên ngọc, đá quý long lanh, sáng bóng, thật khó có thể nghĩ chúng từng là những viên đá bình thường, xấu xí, góc cạnh. Để trở thành những món trang sức giá trị, chúng phải trải qua sự mài giũa, đẽo gọt của bàn tay con người. Còn nếu không trải qua quá trình đó, chúng vẫn chỉ là những viên đá bình thường, xấu xí, góc cạnh, mãi “ngủ” sâu trong đất.

Theo tìm hiểu được biết, ban đầu người ta chỉ cắt gọt một cách đơn giản, cắt những phần đá lấy phần ngọc rồi mài cho nhẵn. Cứ như vậy, bằng nhiều cách khác nhau, sau 30 năm, đến nay kỹ thuật mài đá khá phong phú, đa dạng. Tại Lục Yên, hiện nay nghề mài đá quý chủ yếu ở hai dạng là mài Camason và cắt Phatset.

Anh Đinh Công Đoàn (huyện Lục Yên, Yên Bái) là người đã gắn bó với nghề mài đá quý được 5 năm cho biết: Tôi là một trong số ít thợ mài đá trên địa bàn huyện chuyên mài đá theo kiểu cắt Phatset hay còn gọi là cắt giác. Đây là kiểu cắt mà đá sẽ được mài theo kiểu góc cạnh, khi hoàn thành đá sẽ có hình kim cương, có các giác viền nón.


Mỗi gian hàng chỉ gồm 1 chiếc bàn gỗ nhỏ bày đá quý, nhưng giá trị có thể lên đến hàng trăm triệu đồng. (Ảnh: T/L)

"Kiểu cắt, mài đá này thường dùng cho những viên đá quý có độ trong suốt cao, màu sắc đẹp và cũng có thể loại bỏ tối đa được các phần lỗi, thừa của đá, khiến cho viên đá trở nên hoàn hảo hơn”, anh Đoàn chia sẻ.

Công việc cắt, mài đá có 3 công đoạn. Trước tiên, đá sẽ được mài thô, sử dụng bàn quay có đá mài giáp để loại bỏ lỗi, phần đá thừa cũng như tạo hình khối ban đầu cho viên đá; bàn quay đá mài ở công đoạn này phải được quay bằng tay để người thợ có thể quan sát, cắt gọt một cách cẩn thận, không làm mất đá.

Sau khi đá được tạo hình cơ bản, phần chóp nón của đá sẽ được gắn chặt với một đầu một que gỗ hoặc thanh đồng để người thợ có thể mài một cách dễ dàng hơn. Tiếp theo đó, thợ mài đá sẽ chuyển sang bàn quay có đá mài mịn hơn để mài các giác viền cho viên đá quý. Công việc thủ công này đòi hỏi người thợ phải hết sức tỉ mỉ, cắt từng cạnh làm sao cho đá vừa được cân mà lại không bị mài mất đá.

Mài Camason có nghĩa là đá được mài tròn và đánh bóng. Ở loại này, việc mài đá cũng phải trải qua 3 giai đoạn chính, giai đoạn thứ nhất là mài thô đá, cắt gọt những phần thừa, lỗi để tạo hình khối tròn, thon ban đầu cho viên đá. Tiếp theo viên đã sẽ được mài mịn và sau cùng là đánh bóng.

Ở cả hai loại cắt Phaset và mài Camason đều có những cái khó riêng, đòi hỏi người thợ phải có bàn tay khéo léo, tỉ mỉ, kỹ thuật. Chính vì thế nghề mài đá luôn mang lại thu nhập hấp dẫn. Trung bình mỗi thợ mài đá quý có mức thu nhập lên tới hàng chục triệu đồng/tháng.


Một thợ mài đá đang tỉ mỉ với công việc quen thuộc của mình.

Những viên đá quý nếu nằm sâu trong lòng đất, lòng đá thì mãi chỉ là những viên đá bình thường. Nhưng qua bàn tay khéo léo, tài hoa của những người thợ, những viên đá ấy trở nên long lanh, quý giá gấp nhiều lần. Nếu có dịp ghé thăm đất Ngọc Lục Yên, bạn nhất định phải ghé thăm làng nghề tranh đá quý, hoặc ghé thăm một gian hàng, một nhà xưởng bất kỳ để tận mắt chứng kiến các nghệ nhân đang cần mẫn, miệt mài “thổi hồn” cho đá quý.

Mai Thu

Các bài đã đăng: