20:32 | 06/02/2008

Lên Chiêm Hóa nghe hát then, đàn tính

Và cũng chính lời then, điệu nhạc trên cây đàn hai dây đó đã mời gọi du khách đến với vùng rừng núi còn nhiều hoang sơ, kỳ bí, đến với người Tày và các dân tộc thiểu số phía bắc còn lưu giữ nhiều nét văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc.

Hơn hai giờ đồng hồ từ thị xã Tuyên Quang, chúng tôi tìm đến nhà riêng cố Nghệ nhân Hà Phan (xã Tân An, huyện Chiêm Hóa). Thôn An Phú có 141 hộ, giờ chỉ còn gần chục hộ nghèo. Và đội văn nghệ thôn, xã luôn là nòng cốt cho huyện, mang tiếng đàn lời then của quê hương vào nam ra bắc.

Gia đình nghệ nhân Hà Phan có sáu anh em thì có đến một nửa số đó lấy dân ca, đàn nhạc làm vui.

Trong số tám người con của ông thì cũng có một nửa số con theo "nghiệp" đàn hát dân ca. Ðó là Hà Thị Lan, Hà Thị Quý, Hà Thị Thuật và Hà Thị Diện. Ði cùng sự nghiệp người anh trai Hà Phan là ông Hà Thuấn. Năm nay ông Hà Thuấn 68 tuổi. Chúng tôi đến nhà đúng lúc ông đang sản xuất đàn tính. "Xưởng" sản xuất của ông là cái chiếu trải giữa sân, bày ngổn ngang cần đàn, bầu đàn, cưa đục và keo dán. Lũ trẻ vây chung quanh. Ông vừa cắt cần đàn, khoét gọt bầu đàn vừa hướng dẫn cháu gái tập đàn hát. Cháu bé khoảng 9, 10 tuổi rất tự nhiên ngân nga và lướt những ngón tay non nớt trên cần đàn.

Khác với anh trai Hà Phan, ông Hà Thuấn là "nghệ sĩ" biểu diễn. Ông đã đàn hát và dàn dựng chương trình, hướng dẫn đàn hát những bài dân ca Tày do chính anh trai mình sáng tác. Lần nào đi hội diễn là lần ấy ông lại mang Huy chương vàng về cho tỉnh, cho huyện. Ðoàn "nghệ thuật" núi rừng của Chiêm Hóa bao giờ cũng đoạt giải cao tại các hội diễn: Tiếng hát từ Làng Sen năm 2005; Liên hoan hát then, đàn tính lần thứ nhất ở Thái Nguyên và mới đây nhất là giải A trong Liên hoan hát then, đàn tính lần thứ hai, tháng 10-2007 tại Cao Bằng.

Ngay tại xưởng sản xuất, chúng tôi được nghe ông đàn hát bài then Dương thiêng Nà Lừa (Thăm lán Nà Lừa) của cố Nghệ nhân Hà Phan. Ông hát bằng cả hai thứ tiếng Tày và Kinh:

"Con đến Nà Lừa thăm lán Bác/Giữa ngày xuân đẹp nắng vàng tươi/Lán nhỏ lợp lá, cột bằng ngoãm/Lán gác hai gian, ôi nhớ thương... Như Bác mới đi, nhà còn ấm/Lội qua con suối nước chưa lành...".

Ở tuổi sắp sửa "thất thập" mà giọng hát của ông Hà Thuấn còn vang, ấm, đan quyện trong tiếng then ngọt ngào say đắm lòng người... Ông hát như đang trên sân khấu, khán giả quanh bản đến đông dần. Bà Nhạc vợ ông cũng góp vui bằng một điệu phong slư, một làn điệu dân ca Tày dành cho lứa tuổi đang yêu.

Ðó là những lời tâm sự giãi bày với người bạn đời tương lai. Bốn mươi sáu năm trước, cũng từ phong slư mà cô gái Nùng tận Soi Trinh, Trung Hòa cách mấy chục km đã nên đôi lứa kết bạn với chàng trai Hà Thuấn say mê dân ca Tày.

Mấy năm gần đây, ông Hà Thuấn mở lớp dạy học hát dân ca và chơi đàn tính. Lớp học ngay tại căn nhà sàn của ông. Ông đã mở được 12 khóa học cho hơn 140 người. Học trò của ông là các cháu, các chị phụ nữ, thậm chí cả diễn viên chuyên nghiệp. Học trò của ông nay đã trở thành hạt nhân nòng cốt cho phong trào văn nghệ ở các thôn, bản trong huyện.

Ông Thuấn kể, có lần do không nhớ giai điệu của một câu hát, một học sinh đã gọi điện thoại di động về nhờ thầy hát lại, đồng thời ghi âm bài hát để ôn luyện trước khi dự thi vào Trường Văn hóa nghệ thuật Thái Nguyên. Ðó là bài Tản Bioóc (Ðưa hoa về rừng), bài hát trong nghi lễ cấp sắc của người Tày. Cô học trò đó là Nguyễn Thị Hoán, 20 tuổi, đã đạt điểm xuất sắc trong phần thi năng khiếu của kỳ tuyển sinh.

Tình cờ chúng tôi được gặp một học sinh của thầy Thuấn, đến đặt mua một cây đàn tính. Ðó là em Ma Thị Thuận, 19 tuổi ở thôn Tân Hợp, xã Tân An. Thuận là hạt nhân trong tốp then của bản. Trong không khí vui vẻ, thầy Thuấn yêu cầu "kiểm tra bài cũ". Thế là Thuận chẳng hề ngại ngùng trước khách.

Em nâng cây đàn tính, chỉnh dây cho hợp chất giọng mình, rồi hát: "... ới la, bản noọng tón vằn xuân mùa mấư/Vui đảy mùa bắp khẩu têm sang...". "Bản em đón ngày xuân mùa mới/Vui được mùa ngô lúa đầy sàn" (Bản em đón xuân - sáng tác: Hà Phan). Thuận hát say sưa như chưa được hát bao giờ. Ðôi mắt to đen láy, chớp chớp. Tôi hỏi Thuận:

- Em có ước mơ gì cho mai sau?

Thuận cười, suy nghĩ một lát mới trả lời:

- Em muốn sau này trở thành một cô giáo ở trường bản. Hằng ngày, ngoài sách vở, em sẽ mang cây đàn tính đến lớp để sau mỗi giờ học cùng đàn hát và dạy các em thơ.

Tuyên Quang có mười nhạc sĩ, trong số đó có bốn là dân tộc thiểu số, Tày chiếm ba người. Và dẫu ít nhiều họ cũng đã kế tục, phát triển được chất liệu của dân ca Tày. Những sáng tác của Tân Ðiều, Tăng Thình, Quang Thế luôn tìm về sự trong trẻo, mượt mà của làn điệu then quê hương miền núi Tuyên Quang.

Quê tôi không có tục lệ buộc chỉ cổ tay, cũng không đeo vòng nguyệt quế cho khách. Chiêm Hóa đón và tiễn khách bằng những lời then, tiếng đàn tính và ánh mắt nồng nàn của người miền núi. Những làn điệu dân ca Tày đan quyện vào âm thanh của cây đàn tính hai dây như tiếng suối nguồn trong trẻo. Thứ âm thanh cổ sơ như chắt từ ruột núi, từ mạch nguồn dân tộc đến với sâu thẳm trái tim người. Ai lên Chiêm Hóa mà nghe hát then, đàn tính, sẽ một lần ngây ngất với rừng, với núi mà quên đường về. Lời then ai buộc lòng người.

LÊ NA (baoxaydung.com.vn)

Bản in

Các bài đã đăng: