Văn hóa - Thể thao » Di sản văn hóa

Hàng chục năm trước, ở TP Huế hay về các vùng quê của tỉnh TT-Huế đều bắt gặp rất nhiều ngôi nhà rường mang một tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Qua thời gian, thiên tai và đô thị hóa phát triển nhanh làm cho nhà rường Huế dần biến mất.

Các địa phương được xem có nhà rường nhiều nhất, như P.Kim Long, Thủy Biều, Phú Hiệp, Phú Hội, Thuận Thành, Thuận Hòa, Phú Cát, Phường Đúc hay Phước Tích (xã Phong Hòa, huyện Phong Điền), xã Phú Thanh (huyện Phú Vang)... đến nay đã vắng bóng đi nhiều. Năm 2012 TT-Huế đăng cai tổ chức năm du lịch, việc phục hồi những ngôi nhà rường đặc trưng lối sống, phong cách, tâm hồn và các loạt loại hình văn hóa dân gian ở Huế là rất cần thiết!

Nhà rường ở P.Kim Long tồn tại trên 100 năm tuổi vẫn còn nguyên vẹn.

Nét độc đáo

Qua câu chuyện về nhà rường Huế, được ông Nguyễn Văn Trọng chủ ngôi nhà vườn hơn 100 năm tuổi ở P.Kim Long giải thích, nhà rường có nhiều rường cột, rường kèo và trong không có vách ngăn với lối kiến trúc theo chữ Đinh, Khẩu hoặc chữ Công thuộc một loại kiến trúc cổ ra đời vào khoảng thế kỷ XVII dưới triều đại phong kiến. Nhắc đến nhà rường, người ta nghĩ ngay đến Huế, bởi trên mảnh đất Thần Kinh xưa, vua chúa, quan lại... kể cả những người giàu có đều ở nhà rường. Tuy vậy, việc làm nhà cũng không nằm ngoài luật lệ vua ban, năm Minh Mạng thứ ba (1822), Vua ấn định tất cả các nhà xây dựng bên ngoài Đại Nội không vượt quá ba gian hai chái và chiều cao không vượt cung điện của vua chúa.

Chỉ tay vào ngôi nhà rường cổ đã tồn tại 6 đời, ông Trọng cho biết, trước khi làm nhà, gia chủ phải xem phong thuỷ lựa chọn khu đất tốt phù hợp với tuổi của mình và hướng ngôi nhà, đa số các ngôi nhà rường ở Huế được đặt về hướng Nam. Gỗ dùng để dựng nhà được chọn lựa rất kỹ và thường dùng những loại gỗ như kiền, gõ, mít rừng. Cột nhà thường làm bằng gỗ kiền hoặc gõ được trau chuốt rất láng. Mỗi đòn, kèo, cột, xà lùi hạ, gáy quà giang... đều được chạm trổ hết sức công phu. Các hình mây cuộn, hoa lá hoặc đường diềm trang trí được khắc từng nét nhỏ rất tinh vi chạy dọc theo các đòn ngang nhỏ nổi lên như một bức họa nổi. Nhiều hoa văn thẩm mỹ như: tứ linh, bát bửu, mai - điểu - trúc - tước, gô đồng - phụng, liễu - mã, liên - áp, nho - sóc, lựu - thử... đều được các chủ nhân trang trí rất bắt mắt.

Dẫn chúng tôi đi quanh ngôi nhà, ông Trọng giải thích chi tiết về ngôi nhà rường của mình, hàng cột cái (cột chính) to và các cột quân (cột phụ) nhỏ hơn được nâng cao hơn bởi các bệ đá. Dãy cột phụ lùi bên trong hàng cột chính gọi là dãy cột hàng nhì hậu, dãy cột phụ tiến phía trước hàng cột chính gọi là cột hàng nhì tiền. Hai dãy cột này để đỡ kèo nhì gác qua. Bốn góc nhà có bốn cột quyết để đỡ kèo quyết và chúng được phân chia thành đông hậu, tây hậu, đông tiền, tây tiền. Bốn cột đấm ở vách đông, tây đỡ các kèo đấm thả xuôi từ cột chính. Các cột chính và cột phụ chia không gian nhà ra làm ba phần: gian chính giữa lẫn hai gian bên thờ phụng, tiếp khách, còn lại dùng làm nơi ngủ. Với mỗi ngôi nhà rường ba gian hai chái ở Huế trung bình có 56 cột, số lượng kèo, xà và đòn tay cần chạm trổ rất nhiều. Nhờ vậy, mỗi cột, xà gỗ làm tách riêng nhưng khi ghép vào đều tiền khít và liên kết chặt chẽ với nhau mà không dùng đến một cây đinh thép.

Mái nhà rường được lợp bằng ngói liệt, với hai lớp dày chồng lên nhau. Do vậy, mùa hè rất mát, mùa đông thì ấm áp. Mái nhà có độ dốc từ 15-30 độ nên chống được những cơn bão mà không bị sụt ngói. Nhà rường Huế vẫn thường theo quy tắc hội đủ ba tiêu chuẩn: vững chắc, tiện nghi và dung hòa với kết cấu chặt chẽ và không bao giờ thiếu vườn. Ngoài những nét đẹp kiến trúc, cổ kính xưa cũ thì nhà rường Huế vẫn còn lưu giữ rất nhiều hiện vật quý giá như sách, câu đối, sách cổ... đặc biệt là “mộc bản” là kho di sản văn hóa truyền thống đặc biệt của người dân Huế.

Nét độc đáo của nhà rường Huế là được chọn lựa gỗ, chạm trổ rất công phu.

Nhà rường dần vắng bóng

Tiếp chuyện với chúng tôi, ông Lê Văn Cách - chủ nhân ngôi nhà rường ở Phú Mộng, P.Kim Long không khỏi lo lắng. Bởi theo ông, nhà rường ở Huế đã tồn tại hàng trăm năm, qua chiến tranh, thiên tai, nhà rường phần lớn bị xuống cấp. Một phần, thời gian gần đây nhà rường bỗng trở thành “của quý” mà các giới chơi đồ cổ săn lùng, mỗi căn nhà gỗ bỗng chốc “nhảy” lên hàng trăm triệu đồng đến vài tỷ đồng. Từ đó nhà rường lần lượt rời bỏ chủ nhân của nó ra đi mãi mãi... Một số nhà do không có tiền trùng tu để mặc ngôi nhà rường dần dần xuống cấp, hư hỏng mối mọt tàn phá, dù rất muốn sửa chữa nhưng mọi việc đều ở ngoài tầm tay. Chỉ một số ít nhà do ông bà tổ tiên để lại, con cháu hiểu giá trị văn hóa vật thể, truyền thống và có tâm huyết với cha ông nên hết sức giữ gìn.

Ông Lê Quang Chất - chủ ngôi nhà rường hơn 100 tuổi, ở phố cổ Bao Vinh băn khoăn: “Biết nhà do tổ tiên để lại rất quý, nhưng đã tồn tại quá lâu, mưa gió, mối mọt làm xuống cấp nhiều. Gần đây có người đến đặt vấn đề đổi toàn bộ khung ngôi nhà rường cổ này bằng gỗ mới và trả thêm 12 cây vàng nhưng tui đã từ chối. Nhưng không bán đi, chẳng lẽ để mãi như ri mãi”.

Trao đổi với chúng tôi, ông Cao Minh Sơn - Phó chủ tịch UBND P.Kim Long, nơi có nhiều nhà vườn, cho biết: “Năm 2009 tỉnh đã có chủ trương bảo tồn nhà rường kết hợp với vườn nhưng vẫn không thực hiện được. Mới đây tỉnh đã có chủ trương lại, hiện phường đã kêu gọi người dân tham gia đăng ký xin hỗ trợ để trình tỉnh. Sau đợt này hy vọng nhà rường Huế sẽ được bảo tồn phát huy giá trị văn hóa của nó”.

Còn ông Nguyễn Thanh Huy - Phó chủ tịch xã Hương Vinh, huyện Hương Trà cho biết, mặc dù địa phương vận động người dân bảo tồn nhà rường, nhưng do nhà tồn tại quá lâu không được tu bổ đến nay đã có trên 24 nhà rường cổ biến mất, chỉ còn lại 15 nhà.

Đứng trước nguy cơ mất hết nhà rường Huế, trước đây Hội Kiến trúc sư miền Trung đã có cuộc khảo sát, lập đồ án tìm hiểu các nhà rường cổ trên địa bàn tỉnh. Hội cũng có kế hoạch đầu tư kinh phí cho các nhà rường nhằm giữ lại nét kiến trúc rường cổ của dân tộc. Tuy nhiên, tất cả vẫn nằm trên giấy.